Internet e as linguas subordinadas: análise comparativa dos casos galego e maorí1 2  

Luz Varela Armas

Facultade de Filoloxía da Universidade da Coruña

Resumo: 

Neste traballo analizaremos o impacto que está a ter internet para dúas linguas subordinadas xeograficamente opostas: o galego e o maorí. Comezaremos cunha breve introdución á lingua e á cultura maorís, dado que o público potencial deste artigo pode estar pouco familiarizado con elas. Seguidamente realizaremos unha análise comparativa que abranguerá diferentes aspectos da presenza do galego e o maorí na rede. A partir destes datos queremos analizar o impacto que un medio non xerárquico coma internet está a ter nestas linguas, así como detectarmos os principais obstáculos que poden diminuír as potencialidades do uso de internet con fins normalizadores.

Palabras chave: 

maorí, galego, sociolingüística, internet, linguas subordinadas

Internet and minority languages: comparative analysis of Māori language and Galician language

Abstract:

In this paper we deal with the impact of Internet for two minority languages geographically opposed: Galician and Māori. We start with a brief introduction to Māori Language and Māori culture, because potential public of this paper could not know much about it. Secondly, we do a comparative analysis of different aspects about Galician and Māori languages presence on the Internet. Our target is to analyse the impact of a non-hierarchical media like the Internet in these languages, and identify the main obstacles that could decrease the potential of the use of the Internet with linguistic normalization purposes.  

Keywords:

Māori Language, Galician Language, Sociolinguistics, Internet, Minority Languages

Introdución

A realidade lingüística actual reflicte un esquema xerárquico en que atopamos linguas hexemónicas fronte a linguas subordinadas ou dominadas. Este esquema pode ser mantido e fomentado facilmente desde os medios de comunicación de masas tradicionais (prensa escrita en papel, radio, televisión), caracterizados por seren medios unidireccionais que emiten mensaxes limitadas a unha masa homoxénea (López / Calvo 2010: 32 – 34). Son medios facilmente controlábeis por parte dos axentes aos que lles interesa manter ese esquema xerárquico en diferentes ámbitos, e tamén no lingüístico. Con todo, o xurdimento e a expansión de internet supón unha ameaza directa a ese esquema de subordinación, pois internet xa non pode ser clasificado coma un medio de comunicación de masas no mesmo sentido que os medios tradicionais, pois non é unidireccional, senón que na rede todas as persoas podemos desempeñar os roles de emisoras e receptoras, isto é, trátase dun medio bi ou multidireccional. Para entendermos de xeito doado esta diferenza podemos acudir ao esquema de topoloxías de rede proposto por Paul Baran nos anos 60 do século XX: 

Ilustración 1: Esquema das topoloxías de rede de Paul Baran (de esquerda a dereita: centralizada, descentralizada e distribuída). Imaxe modificada a partir da publicada por David de Ugarte (2005 -2007). 

O esquema da esquerda ilustra unha rede centralizada, coma a que tiñan as redes de postas, un sistema que obrigaba a que calquera carta enviada desde un punto a outro pasase sempre pola capital, aínda que iso implicase que a carta tivese que facer un percorrido máis longo que indo directamente do punto de partida ao seu destino. O mesmo acontecía cos primeiros xornais, publicacións de carácter local elaboradas por e para as elites. Isto ten unha correspondencia no plano político con sistemas coma a monarquía absoluta. O esquema central é o dunha rede descentralizada, isto é, unha rede con varios centros, que podemos identificar co funcionamento do telégrafo ou, no plano dos medios de comunicación, a que xeran as axencias de noticias: son varios “centros” que filtran a información que chega aos xornais. Isto supuxo unha importante revolución a mediados do século XIX, cando xorde a axencia Reuter's e a figura do xornalista profesional, pois os xornais deixaron de conteren só novas locais para incluíren tamén as internacionais a través das axencias de noticias. Esta nova situación fixo aumentar a pluralidade e, grazas a unha maior alfabetización, permitiu que a información chegase alén das elites. No plano político isto vai parello á emerxencia dunha estrutura de sindicados e, co tempo, á aparición das democracias representativas universais. A expansión de internet abre unha nova realidade, a dunha rede distribuída que cuestiona o filtro que supoñen as redes descentralizadas en que funcionan os medios de comunicación tradicionais, xa que internet permite neutralizar a unidireccionalidade centros - periferia e facer emerxer unha multidireccionalidade entre nós iguais. No plano político podería dar lugar a sistemas coma a chamada plurarquía, isto é, un sistema de decisións non binario en que xorden iniciativas individuais ou colectivas ás que se unen as persoas que o desexen, de xeito que a dimensión que acaden esas iniciativas dependerá do grao de acordo que acade a sociedade en relación a esas propostas. Segundo diferentes autores, actualmente atopámonos nun momento de transición entre unha estrutura descentralizada e unha distribuída (Castells 2013 / Ugarte 2005 - 2007).  

Podemos identificar a realidade lingüística dominante coa dunha rede descentralizada: existen varios núcleos, as linguas hexemónicas, aos que están subordinados outros nodos, as linguas subordinadas. Nos casos que nos ocupan, identificamos relacións de subordinación do galego fronte ao español e do maorí fronte ao inglés. O estarmos vivindo unha transición cara a unha estrutura distribuída parece indicar que internet ten un gran potencial para atacar a relación de subordinación existente entre linguas hexemónicas e dominadas ou, o que é o mesmo, a priori internet ten un gran potencial para a normalización lingüística das linguas dominadas coma o galego ou o maorí. De feito, podemos constatar que grazas a internet as comunidades culturais e lingüísticas non hexemónicas xa teñen acadaron un grao de visibilidade e proxección que, aínda que sexa pequeno, é maior que o que lles permitían os medios convencionais, pois a rede permite que calquera tipo de publicación sexa accesíbel desde todo o mundo en calquera momento, eliminando a limitación xeográfica e temporal.  

Con todo, aínda que todas estas potencialidades son moi atractivas, cómpre que a euforia non nos cegue. Aínda existe unha estrutura de poder que reflicte claramente unha estrutura descentralizada, un poder que non está disposto a ceder sen máis perante un risco tan importante para a súa integridade como é internet. A característica fundamental que permite que internet sexa un medio distribuído é a neutralidade, un principio que consiste en que non debe existir ningún tipo de intervención na transmisión de mensaxes a través da rede por ningunha causa (contido, orixe, destino, a aplicación empregada etc.). Isto ten unha dobre vantaxe: por unha banda, permite o acceso á rede en igualdade de condicións e, por outra, preserva a privacidade (Dans 2010). Con todo, desde hai algúns anos esta característica intrínseca a internet está en perigo. Aínda que algúns países comezan a regulala por lei, a posibilidade dunha rede de dúas velocidades en que algúns servizos (os que lles pagan ás operadoras) se poidan consultar con máis rapidez e calidade que outros (os que non pagan) pecha a porta á igualdade de acceso á rede (López 2014). Mais non só as grandes empresas, aliadas coas operadoras poñen en perigo a rede, senón tamén os gobernos, que forman parte dunha estrutura descentralizada, e que ven en internet unha ameaza para o mantemento do seu poder. Así, por exemplo, coñecemos casos de espionaxe masiva na rede, coma os revelados por Eduard Snowden (2014), e censura exercida non só en países non democráticos (Contreras 2014), así como regulacións excesivas con consecuencias negativas sobre a rede que se intentan xustificar con cuestións coma a seguridade ou o dereito á propiedade intelectual (González 2014). Todas estas son ameazas á igualdade de acceso á rede e á posibilidade de exercermos nela dereitos fundamentais e, en consecuencia, ameazas directas ás potencialidades que internet ofrece aos colectivos non hexemónicos, incluídos os lingüísticos.  

Breve contextualización do pobo e da lingua maorís

Antes de iniciarmos o cerne deste traballo, a comparación da situación das linguas galegas e maorí na rede, consideramos oportuno realizar unha contextualización do pobo e da lingua maorís, debido a que o público potencial deste artigo pode non estar moi familiarizado coa súa realidade,  polo que dedicaremos as páxinas que seguen a realizarmos unha breve introdución. 

Breve percorrido pola historia do pobo maorí

Maorí e moriori: aproximación aos primeiros pobos de Aotearoa

Existe certa controversia sobre a cuestión de se o pobo maorí foi ou non o primeiro en se estabelecer en Aotearoa (nome maorí de Nova Zelandia). Durante o século XIX e principios do XX diversos estudos apuntaban que os primeiro pobo de Aotearoa fora o moriori, un pobo nómade que actualmente se considera indíxena das Illas Chatham, situadas ao leste do arquipélago de Aotearoa. Segundo estes estudos, este pobo estaría estabelecido en Aotearoa cando chegaron as primeiras persoas maorís, pertencentes a unha civilización superior, que xa desenvolvera a agricultura, e que desprazaría violentamente as tribos moriori, de xeito que quedarían relegadas ás Illas Chatham. Este suposto precedente, combinado coa teoría da evolución de Darwin, foi empregado como xustificación da colonización europea, que implicou un importante descenso da poboación maorí: o pobo maorí causara a extinción do moriori do mesmo xeito que a colonización europea estaba a causar a extinción das tribos maorís, xa que as civilizacións inferiores estaban destinadas a desapareceren debido a leis naturais inmutábeis (Howe: 2012).  

Na actualidade as evidencias arqueolóxicas cuestionan esta versión da historia. Así as cousas, existe consenso en considerar que as primeiras persoas en poboaren Aotearoa son de orixe polinesia, e que chegaron por primeira vez arredor do 1200. Estas primeiras persoas serían, segundo as evidencias arqueolóxicas de que dispomos, os antepasados do actual poboación maorí. Esta chegada está recollida tamén na mitoloxía maorí, segundo a que as primeiras persoas maorís chegaron a Aotearoa en canoa desde Hawaiki, unha illa mítica en que os pobos polinesios sitúan a súa orixe. Consideran tamén que este é o lugar a onde van as súas almas despois da morte (Royal: 2003). Entre o 1300 e o 1500 parte destes primeiros poboadores navegarían cara ao leste e chegarían ás Illas Chatham, onde desenvolverían unha cultura illada da do resto de Aotearoa dando lugar ao pobo moriori. Na década de 1830 un veleiro con tripulación maorí viaxou ás Illas Chatham, e estabeleceríase así o primeiro contacto entre dúas civilizacións que tiñan a mesma orixe. Nese momento o pobo moriori rexíase pola Lei Nunuku, que toma o nome dun líder moriori do século XVI, Nunuku-whenua, quen, despois dunha guerra entre tribos, ordenou a abolición da guerra e do canibalismo. Era, por tanto, unha sociedade baseada no pacifismo cando a expedición maorí chegou en 1835, notabelmente debilitada, ás Illas Chatham. As persoas moriori axudáronlles a se recuperaren, mais cando isto aconteceu a expedición maorí comezou a se mostrar hostil. Iniciouse así un dos episodios máis cruentos da historia recente do pobo maorí, pois membros de dúas das súas tribos asasinaron e escravizaron ás persoas habitantes das Illas Chatham, que non se defenderon por respectaren a Lei Nunuku. En 1970 xa case non ficaba presenza maorí nas Illas Chatham, mais a Native Land Court resolveu o conflito concedéndolle a unha tribo maorí o 97,3 % das terras das illas, o que supuxo un duro golpe para o pobo moriori. Na actualidade residen nas illas persoas de sangue parcialmente moriori, mais moitas persoas consideran que este pobo se extinguiu coa morte do último moriori en 1933 (Davis / Solomon 2014). 

Volvendo á historia das tribos maorís, cómpre apuntarmos que a existencia dun pobo maorí non era algo que as diferentes tribos visen así antes da chegada dos navegantes europeos. Crese que non empregagan a palabra maorí para se referiren a si mesmos, algo que xa se empeza a cuestionar a fins do século XIX (Atkinson: 1892). As persoas identificaríanse coa súa iwi (tribo), hapū (subtribo) ou whānau (familia), mais non existiría unha identidade pan-tribal. A chegada de persoas foráneas faría necesaria a distinción entre as persoas orixinarias de Aotearoa e as que chegaran desde Europa, e este sería o momento en que as tribos estabelecidas en Aotearoa comezarían a se autodenominar como māori, isto é, 'normais', fronte ás persoas europeas, pākehā. Para alén disto, tamén adaptaron o termo tangata whenua, isto é, “pobo da terra” (tangata significa 'pobo' en maorí, e whenua significa 'terra') para se referir a cada iwi ou hapū como algo diferente das persoas non maorís (Taonui: 2013).  

A colonización europea

Sábese que expedicións españolas e portuguesas chegaron ao Pacífico desde mediados do século XVI, mais ningunha delas deixou ningún rexistro que indicase que chegaran a Aotearoa. Moitas delas ían na procura dun suposto continente situado no Pacífico: Terra Australis. A primeira expedición europea en chegar a Aotearoa de que se ten constancia foi a capitaneada en 1642 polo holandés Abel Tasman, quen chegou aos territorios da tribo Ngāti Tūmatakōkiri, na illa sur. O primeiro contacto entre estes navegantes europeos e a tribo maorí acabou con catro europeos mortos, o que fixo que Abel Tasman bautizase a baía a que chegou como Moordenaers Baij ('Baía dos asasinos'), ademais de lle dar o nome de Zelandia Nova ás novas terras, que daría lugar ao actual nome inglés. Pasarían máis de cen anos até a chegada de James Cook a Aotearoa, en 1769. Cook realizou dúas viaxes máis, unha entre 1772 e 1775 e outra entre 1776 e 1779. Nestas viaxes puido comprobar que Aotearoa era un arquipélago con dúas illas principais, mais non o esperado continente Terra Australis. Neste caso o encontro non foi tan violento, algo que se atribúe a unha actitude máis tolerante por parte de James Cook, así como á mediación de Tupaia, un tradutor tahitiano co que Cook contaba e que conseguía entender en parte a lingua das tribos maorís, aínda que isto non evitou que xurdisen algúns conflitos. A presenza inglesa en Aotearoa foi continuada desde este momento, e moitas mulleres maorís casaron con homes ingleses, o que facilitou o intercambio cultural, xa que as mulleres maorís aprendían inglés e os homes europeos aprendían maorí, para alén de que a súa descendencia sería xa bilingüe (Wilson 2012 – 2014 / Tomlins-Jahnke 2014a). Este contacto foi moi negativo para as tribos maorís, pois en moi pouco tempo o 74% da poboación maorí morreu por causa das novas enfermidades importadas polos europeos, como foi o caso da gripe. Con todo, non só as novas enfermidades supuxeron un importante risco para a supervivencia das tribos maorís, senón tamén as novas armas. Os mosquetes importados de Europa foron responsábeis, directa ou indirectamente, da morte dunhas 20 000 persoas maorís entre 1818 e 1840 en conflitos entre diferentes tribos (Keane 2012a / Tomlins-Jahnke 2014a). 

En 1840 redactouse o Tratado de Waitangi, un tratado bilingüe en inglés e maorí en que se formalizaba a relación entre a coroa inglesa e as tribos maorís, convertendo Nova Zelandia nunha colonia británica. Este tratado foi asinado por 500 líderes maorís en diferentes áreas de Aotearoa, moitas delas mulleres, algo que para os ingleses non era doado de entender nun momento que as mulleres non tiñan participación política ningunha en Inglaterra. As tribos que o asinaron fixérono coa finalidade de poderen comerciar con Inglaterra, mais tamén houbo tribos que rexeitaron o tratado por medo a perderen a súa independencia, e outras que nunca tiveron a oportunidade de o asinaren porque o tratado non chegou até elas. O tratado contén tres artigos, mais con algunhas diferenzas entre as as versións inglesa e maorí. Na versión maorí, o primeiro artigo dálle á coroa británica o dereito de gobernar a terra, mais na versión inglesa dálle a soberanía sobre a terra. No segundo artigo dáselle aos e ás líderes maorís o control sobre todos os seus recursos e o dereito de os venderen á coroa inglesa, algo que tamén se confirma na versión en inglés, mais nela engádese que as tribos maorís só lle poden vender terras á coroa inglesa en exclusiva. O terceiro artigo outórgalle ao pobo maorí o dereito da cidadanía británica nas dúas versións. Na actualidade considérase como válida internacionalmente a versión maorí do tratado (Orange 2012 / Tomlins-Jahnke 2014b). 

A pesar das negativas consecuencias demográficas para as tribos maorís provocadas pola colonización europea, nos anos seguintes á sinatura do Tratado de Waitangi a poboación maorí aínda era maioría e aínda posuía a maior parte da terra. Algunha tribos obtiveron importantes riquezas a partir dos intercambios comerciais e investíronas en novas tecnoloxías (arado, muíño etc.) e mesmo en mercaren liñas de transporte marítimo para comerciar ao longo da costa de Aotearoa e con puntos de Australia. Esta época dourada para algunhas tribos maorís comezou a ser molesta para a poboación de orixe inglesa, que constituía o goberno colono. Esta posición dominante permitiulles aprobar regulacións que freasen o avance económico das tribos maorís, algo que foi especialmente molesto para as tribos máis ricas, as do norte. Isto deu lugar a revoltas por parte das tribos contra o goberno colono, o que fixo xurdir unha serie de batallas desde mediados do século XIX, especialmente na illa norte, que se coñecen coma as guerras de Nova Zelandia. Pertante esta situación, en 1863 o goberno colono tomou a decisión de invadir a rexión de Waikato (no centro da illa norte) e confiscar grandes extensións de terra. Con esta acción o goberno colono rompeu co acordano do Tratado de Waitangi e inferiu un duro golpe sobre a economía das tribos maorís, un golpe do que, segundo algunhas persoas, as tribos maorís aínda non se recuperaron na actualidade (Keenan 2013 / Tomlins-Jahnke 2014c). Os conflitos pola terra continuaron durante todo o século XX, mais 1975 supón un punto de inflexión nesta cuestión, pois, despois de fortes protestas maorís por causa da propiedade da terra, o goberno instauraría o Waitangi Tribunal, un tribual encargado analizar as rupturas do tratado levadas a cabo polo goberno neozelandés e de propoñer medidas para a reparación dos danos causados, tanto no referente á propiedade da terra coma a outro tipo de cuestións (Derby 2014).  

Da independencia de Nova Zelandia á actualidade

En 1907 o goberno de Nova Zelandia consegue a soberanía fronte á coroa inglesa, aínda que até 1948 as persoas habitantes do arquipélago seguían a ter cidadanía británica. Na actualidade a raíña Elisabeth II segue a ser a xefa do estado, algo cuestionado por diversos sectores da sociedade que consideran que se debería iniciar o camiño cara á república (McIntyre 2012). Con todo, neste proceso de independencia non mellorou a situación das tribos maorís, pois tratábase da independencia dun goberno colonial fronte á súa metrópole, polo que o novo goberno independente de Nova Zelandia estaba composto maioritariamente por persoas de orixe inglesa. O primeiro parlamento do goberno neozelandés xa se estabelecera en 1852, mais só os homes que tiñan propiedades valoradas por riba dunha determinada cantidade podían votar, algo que limitaba a participación das persoas maorís, xa que a maioría das propiedades maorís eran colectivas. En 1867 lexislouse sobre a representación maorí no parlamento, que se limitou a catro escanos (cando, se temos en conta o peso da poboación maorí, deberían ser entre 10 e 14 escanos). Neste momento todos os homes maorís maiores de 21 anos podían votar para elixir os candidatos aspirantes a estes catro escanos, mentres que os homes maorís con propiedades podían tamén votar para elixir candidatos dos escanos correspondentes aos europeos. En 1893 estabeleceríase o sufraxio universal, eliminando a discriminación por propiedades e por sexo. En 1993 o número de escanos maorís elevouse a sete ao se calcularen conforme á proporción de poboación maorí. Con todo, a existencia de escanos exclusivos para a representación maorí é unha cuestión controvertida: algúns sectores cren que se debe manter para a defensa dos dereitos maorís, mais outros consideran que se debe abolir por considerar que é un sistema racista ou que a poboación maorí xa está suficientemente representada no parlamento sen estes escanos (Taonui 2012 / Tomlins-Jahnke 2014d).  

A organización política da poboación maorí comeza na década de 1890 coa fundación do The Young Māori Party e continúa até a actualidade. Na década de 1930 o partido maorí The Rātana optou por se aliar co Labour Party, que obtivo todos os escanos maorís entre 1943 e 1993. Destaca tamén Mana Motuhake, un partido independente formado nos anos 80 que se uniu á alianza en 1991. Despois de que o goberno neozelandés aprobase unha controvertida lexislación sobre a pesca en 2004, prexudicial para o colectivo maorí, xurdiu o Maori Party, que obtivo catro dos sete escanos en 2005 e cinco en 2008. Máis recentemente, en 2011, formaríase o Mana Party, que destaca por participaren nel tanto persoas maorís coma non maorís. Para alén dos partidos políticos, a defensa dos dereitos do colectivo maorí tamén se levou a cabo en gran medida desde o asociacionismo, especialmente a partir da segunda metade do século XX. O primeiro exemplo deste tipo é a Women's Welfare League, unha asociación de mulleres maorís que tiña como obxectivo velar polo benestar das mulleres e as familias maorís. En 1962 fundouse o New Zealand Maori Council para lle enviar propostas ao goberno sobre temáticas diversas (educación, propiedade da terra, dereitos de pesca etc.). Asociacións máis recentes son a Federation Of Maori Authorities (FOMA), fundada en 1987, ou o Tribal Leaders Forum, un foro de líderes tribais que non só lle envía propostas de diversas temáticas ao goberno, senón que tamén actúa como asesor en relacións internacionais (Taonui 2012) / (Tomlins-Jahnke 2014d) / (Tomlins-Jahnke 2014e).  

Aproximación á historia e á situación actual da lingua maorí

O maorí é unha lingua polinesia oriental da familia austronesia, falada en Aotearoa polo pobo maorí . Conta con tres variedades principais: a variedades leste da illa norte, a variedade oeste da illa norte e a variedade da illa sur (Higgins / Keane: 2013 -2014) / (PROEL). O maorí era a única lingua das tribos maorís antes da chegada das expedicións europeas, polo que as primeiras persoas europeas que chegaron a Aotearoa tiveron que aprender maorí para se poderen comunicar. Como xa indicamos, neste primeiro período houbo moitos matrimonios entre homes europeos e mulleres maorís, matrimonios que tiveron descendencia bilingüe.  

A comezos do século XIX produciuse outro fenómeno de grande importancia para a lingua maorí. Esta lingua non dispoñía de ningún sistema de escrita antes da chegada das expedicións europeas, mais en 1815 o misioneiro Thomas Kendall publicou o primeiro libro nesta lingua, A korao no New Zealand; or, the New Zealander's first book; being an attempt to compose some lessons for the instruction of the natives, destinado á formación das persoas maorís. Cinco anos despois viaxaría a Inglaterra con dous xefes maorís, Hongi Hika e Waikato, para elaborar na Cambridge University, xunto co lingüista Samuel Lee, a primeira gramática da lingua maorí: Grammar and vocabulary of the language of New Zealand. Este traballo estabelecería as bases ortografía maorí e produciría un cambio inmediato na cultura maorí, que por primeira vez pasara de ser unha cultura oral a ser unha cultura escrita. A alfabetización espallouse rapidamente, xa que as persoas maorís comezaron a se aprenderen unhas ás outras a ler a escribir, así como a utilizaren esta nova ferramenta non só para poñeren por escrito os seus coñecementos, senón tamén para lle enviar propostas de diverso tipo ao goberno colono e á raíña de Inglaterra (Ministry for Culture and Heritage 2014 / Tomlins-Jahnke 2014f / Walker 2014) 

Nun principio a poboación maorí non deixou de falar a súa lingua, mais diversos axentes foron fomentando o inglés fronte ao maorí. Un destes axentes foron as escolas fundadas polos misioneiros europeos que, aínda que nun primeiro momento tiñan o maorí como lingua vehicular, a partir de 1847 pasaron a empregar exclusivamente o inglés. Isto tivo un efecto asimilador moi forte, que ía alén do puramente lingüístico, pois tamén se formaba aos homes e ás mulleres maorís para que seguisen roles europeos fronte aos da súa propia cultura (lembremos, por exemplo, que as mulleres podían ser líderes de tribos, mentres que algo homólogo era impensábel en Inglaterra). Mesmo se crearon internados coa finalidade de illar as nenas e nenos maorís das influencias da súa familia e facilitar a asimilación. En 1867 crearíanse as Native Schools, inseridas dentro das propias comunidades maorís, mais cun currículo colonial e represor, un fito que faría avanzar aínda máis a asimilación lingüística e cultural (Higgins / Keane 2013 – 2014) / (Tomlins-Jahnke 2014f).  

Nos inicios do século XX boa parte da poboación maorí era xa bilingüe. O sistema educativo seguía a promover a expansión do inglés e, para alén disto, produciuse unha importante migración do rural á cidade que incrementou o contacto das persoas maorís coas pākehā (europeas). O inglés comezou a ser visto polo colectivo maorí coma unha ferramenta para o progreso e acabou por se converter na súa lingua maioritaria. Na década dos 70 do século XX iniciáronse entre o estudantado universitario fortes protestas contra as políticas do goberno prexudiciais para o colectivo maorí en todos os ámbitos, desde a propiedade da terra até a lingua. Como resultado destas protestas instauraríase o día da lingua maorí e, posteriormente, a semana da lingua maorí, que aínda se celebra na actualidade. A principios da década dos 80 comézase a falar da morte da lingua maorí, na mesma altura en que comezan a aparecer voces que alertan sobre a morte do galego, aínda que cómpre remarcar que a situación do galego e do maorí era moi diferente nese momento, pois o galego seguía a ser a lingua maioritaria en Galiza, mentres que a poboación maorí falaba xa maioritariamente inglés. Esta alarma deu lugar a unha importante resposta: a inicios dos 80 empezaron a se poñer en funcionamento escolas primarias que empregaban o maorí como lingua vehicular; posteriormente fundaríanse escolas secundarias e, ao final da década, contarían mesmo con institucións de ensino superior integramente en maorí. Toda esta rede de centros educativos foi posta en funcionamento polo colectivo maorí, sen ningún apoio por parte do goberno. En 1985 Sir James Henare pronunciaría as seguintes palabras fronte ao Waitangi Tribunal: “Language is the core of our Maori culture. It is the life force. If the language dies, as some predict, what do we have left? I ask our own people, who are we?”. Estas intervención, moi semellante á famosa cita de Castelao “Non esquezamos que se aínda somos galegos é por obra e gracia do idioma” (Castelao 2001: 65), non só lembra a importancia da lingua como elemento identitario para as tribos maorís, senón que tamén tivo importantes consecuencias: un ano despois o Waitangi Tribunal recoñeceu a importancia da lingua maorí, e ao ano seguinte converteríase en lingua oficial en Nova Zelandia, xunto co inglés e a lingua de signos. Para alén disto, tamén se crearon órganos para a protección da lingua maorí e lexislouse para favorecer a inmersión lingüística nas escolas (Higgins / Keane 2013 - 2014) / (Tomlins-Jahnke 2014g / 2014h). 

Este novo marco legal propiciou o desenvolvemento de medios de comunicación en maorí. En 1991 iniciáronse algunhas emisións de radio, e en 1993 había xa máis de 20 emisoras de radio maorís por todo o país. Neste ano emitiuse tamén un programa piloto de televisión, Mai Time, dirixido á mocidade maorí e procedente das illas do Pacífico. Con todo, non sería até 1998 cando o goberno anunciaría o lanzamento da Māori television, unha canle cuxo obxectivo é a revitalización da lingua e da cultura maorís, aínda que tamén inclúe contidos en inglés. En 2008 iniciaría as súas emisións Te Reo ('a lingua'), a segunda canle da Māori television, que conta cunha programación integramente en lingua maorí (Te Taura Whiri i te Reo Māori a). 

Tamén cómpre falarmos da toponimia, pois, aínda que a maioría dos topónimos que atopamos en Aotearoa son de orixe maorí, os máis importantes son os de orixe inglesa. Así, por exemplo, as principais cidades do país son coñecidas como Auckland, Wellington, Christchurch ou Hamilton e non polos seus nomes maorís (Tāmakimakaurau, Te Whanganui-a-Tara, Ōtautahi e Kirikiriroa, respectivamente) (Te Taura Whiri i te Reo Māori b). O mesmo acontece co nome das dúas principais illas do país, coñecidas como North Island (illa norte) e South Island (illa sur). Os nomes maorís para estas illas, Te Ika-a-Māui ('o peixe de Maui') e Te Waipounamu ('augas da pedra verde'), son oficiais desde 2013, mais son cualificados polo goberno como topónimos oficiais alternativos (Keane 2009 / Williamson 2013). Por outra banda, non existen evidencias que que o pobo maorí tivese un nome para todo o arquipélago antes da colonización, xa que non existía a consideración do arquipélago coma un país (do mesmo xeito que tampouco existía un nome pan-tribal para o pobo maorí, como xa indicamos). Con todo, na actualidade a forma Aotearoa ('gran nube branca'3 ) é empregada tanto por maorís como por non maorís para se referir ao conxunto do país, aínda que o nome máis coñecido segue a ser New Zealand (Nova Zelandia). Aotearoa era outro dos nomes que se lle aplicaban á illa norte, mais emprégase como sinónimo de New Zealand polo menos desde a década de 1870, aínda que é probábel que xa se empregase con este significado con anterioridade (Keane 2009). Para alén disto, cómpre apuntar que existe un importante número de topónimos maorís que aínda non están recoñecidos como oficiais (Land Information New Zealand). 

***

Despois de percorrermos a historia das tribos maorís e da súa lingua, consideramos que os prexuízos ocasionados pola colonización europea foron e son moi fondos, e que as recetentes medidas de protección da lingua e da cultura maorís non son suficientes e chegaron demasiado tarde. Proba disto é que, segundo datos do Ethnologue, en 2013 había 599 000 persoas de etnia maorí, mais só 148 000 eran quen de entender o maorí e, deses, entre 30 e 50 000 persoas maiores de 15 anos son as únicas capaces de o falaren. É dicir, só o 8,35% da poboación maorí é quen de falar a súa lingua, e só o 25% é quen de entendela (Ethnologue 2013). Estes datos sitúan o maorí nunha situación moito máis crítica que a do galego, pois, segundo datos de 2011, o 98,59% da poboación é quen de entender o galego e o 90,78% di ser quen de falalo (IGE 2014), mentres que só o 4% da poboación total de Nova Zelandia é quen de falar maorí. Esta é unha situación que, como xa se alertaba nos anos 80 do século XX, sitúa o maorí a piques de desaparecer (Higgins / Keane 2013 - 2014). 

Galego e maorí en internet

A análise comparativa da situación de dúas linguas na rede é un traballo moi amplo e complexo coma para o abranguermos de xeito integral, e menos na extensión dun artigo. Con todo, consideramos que podemos realizar unha primeira aproximación comparativa analizando con detemento algunhas cuestións concretas. Despois de repasarmos o noso coñecemento da historia e da situación da lingua galega na rede e de consultarmos diferentes fontes para coñecer a historia e situación da lingua maorí, seleccionamos algúns dos aspectos que consideramos máis relevantes para o noso estudo comparativo. En primeiro lugar, analizaremos como e cando se produciu a incorporación destas linguas á rede. Seguidamente deterémonos nos recursos lingüísticos que foron xurdindo na rede para estas dúas linguas, de grande importancia para a súa visibilización e o desenvolvemento de actividades posteriores. En terceiro lugar centrarémonos nunha actividade que presenta moitas potencialidades para colocar as linguas dominadas ao par das hexemónicas, cando menos, nun ámbito concreto: a localización de software e, en concreto, a localización de software libre. Para rematar, analizaremos unha cuestión clave para a visibilidade na rede dun colectivo cultural e lingüístico determinado: a existencia dun dominio que o represente.

Incorporación á rede: as primeiras páxinas web

A incorporación dunha lingua dominada a internet é unha das primeiras diferenzas que detectamos con respecto aos medios tradicionais, pois adoita producirse moi axiña, mentres que nos medios convencionais o habitual é que pase moito tempo entre a chegada do medio á poboación falante dunha lingua subordinada e a chegada desa lingua ao medio. Neste aspecto, os casos galego e maorí son semellantes, pois as primeiras páxinas web en ambas as dúas linguas son anteriores á expansión de internet a toda a poboación. Así, no caso galego adoita falarse da web creada por Alfonso Xavier Canosa en 1994 desde a Aberystwyth University de Gales, unha relacións de recursos sobre Galiza e o galego, como a primeira web en galego. Cómpre indicar que o propio autor apunta que é posíbel que xa existisen outras páxinas en galego na altura (Rial 2014). Porén, nos antípodas considérase que a primeira web maorí é Hawaiiki to Hawaiiki - The Maori people of Aotearoa / New Zealand, creada en 1995 por Ross Himona (Kaumatua) (Alia 2012: 225). Con todo, malia a proximidade temporal, notamos xa unha importante diferenza entre os dous casos: mentres que a web de Alfonso Xavier Canosa se caracteriza por estar en galego, a de Kaumatua trata tema maorís (é especialmente coñecida polos seus contidos de xenealoxía maorí –Whakapapa Maori–), mais non en lingua maorí, senón en inglés. A versión actual da páxina ten algúns contidos en lingua maorí, mais a portada e a maioría dos seus contidos están só en inglés (Maori Culture Online). Só un ano despois xurdiría maori.org.nz, unha páxina sobre asuntos maorís, mais tamén en inglés. Na actualidade conta cunha sección dedicada á lingua maorí, con recursos, cursos en liña e outro tipo de materiais, mais todos eles accesíbeis desde o inglés (maori.org.nz a). En 1998 xurdiría un dos maiores foros sobre a cultura maorí na rede, Aotearoa Cafe, un foro hoxe inactivo, mais baixo o enderezo orixinal (http://www.culture.co.nz) aínda podemos acceder á web Maori Culture Online, en que atopamos diversas ligazóns sobre cultura maorí. Deste foro saíron iniciativas coma Tā moko (2001), unha web en que se analizaba a historia das tatuaxes (moko) maorís e o seu significado, ademais de criticar o uso comercial e supeficial que se estaba comezando a facer desta arte. Con todo, Aoteaoa Cafe é un foro especialmente coñecido por considerarse que algúns dos seus integrantes estiveron implicados nun ataque DDoS4 contra a empresa Lego en 2001, por empregar o nome de tribos maorís nos seus produtos sen lles pedir permiso. Isto fixo que Lego se desculpase e prometese non usar máis nomes maorís en futuros produtos, así como desenvolver un código de conduta ao respecto. O colectivo maorí de Aotearoa Cafe chegou a ser cualificado como ciberterrorista por estes feitos (Thompson 2002). Podemos atopar certos paralelismos co que estaba a pasar coa cultura galega na rede na altura. Así, en 1995 creárase a primeira rolda ou lista de distribución en que o galego foi lingua habitual, arredor do enderezo galego@birmingham.ac.uk; pouco despois xurdiría a rolda galicia-l e o grupo de novas de Usenet soc.culture.galiza (Romero / Vaquero, 2001: 138 – 139; soc.culture.galiza). Con todo a diferenza segue a ser clara: mentres que o galego está intimamente vinculado á presenza de temas galegos nesta altura, non acontece o mesmo cos temas maorís, maioritariamente transmitidos en inglés. En 1997 creouse a The New Zealand Māori Internet Society, impulsada tamén por Kaumatua (o creador da primeira páxina web sobre asuntos maorís), unha organización nacida para representar na rede todos os asuntos relacionados coa cultura maorí, mais que só emprega o inglés na súa web. Posteriormente aparecen diferentes portais sobre temas maorís, coma maorinews.com, así como blogues sobre temas maorís, mais o inglés segue a ser a lingua dominante en todos estes medios. Non atopamos nas nosas procuras ningún portal web que puidese ter para a lingua maorí a mesma importancia que tivo Vieiros, a Ciberirmandade da Fala ou galego.org (Romero / Vaquero, 2001: 139 – 141). Tampouco detectamos ningún fenómeno semellante ao que supuxo o blogomillo galego nos primeiros anos do século XXI (Colaboradoras/es da Galipedia 2013), pois, aínda que existen blogues sobre temática maorí, empregan maioritariamente o inglés e non parece que existise nin exista unha blogosfera tan cohesionada como foi o blogomillo no seu momento.  

Así as cousas, unha primeira pesquisa pódenos facer pensar que a incorporación do galego e do maorí á rede se deu máis ou menos ao mesmo tempo, mais existe unha diferenza moi importante no nivel de uso dunha e doutra lingua na rede. Como viñemos vendo, o galego está intimamente ligado aos temas galegos desde o primeiro momento, e o abano temático foise ampliando co paso do tempo (especialmente no blogomillo); mentres que o maorí está restrinxido á temática maorí e, mesmo neste caso, ten unha presenza testemuñal. Isto é unha mostra clara da diferente situación que vivían e viven estas dúas linguas, xa que, aínda sendo ambas as dúas linguas dominadas, a lingua maorí atópase nun estado extremadamente crítico se a comparamos co galego. 

Recursos lingüísticos

Internet ofrece a posibilidade de publicar recursos lingüísticos que poidan axudar ás persoas usuarias das linguas a resolver dúbidas de diferente tipo. Isto é especialmente importante no caso das linguas dominadas, pois estes recursos poden ser unha boa maneira de combater a inseguridade lingüística, algo frecuente nas persoas falantes destas linguas, e que pode frear o seu uso, especialmente na escrita e / ou en contextos formais. Tamén son ferramentas moi importantes para as persoas que queren aprender esa lingua. Na nosa análise comparativa ímonos centrar en catro tipos de recursos principais: recursos lexicográficos, correctores, tradutores e, finalmente, trataremos outros recursos didácticos de diferente tipo.

Recursos lexicográficos

Un dos recursos máis doados de publicar na rede son as obras de carácter lexicográfico. No caso galego, xa en 1996 o sitio galego.org publicara un vocabulario galego – inglés – galego (Romero & Vaquero 2001: 374). Ao ano seguinte publicaríase a primeira edición Diccionario da Real Academia Galega, con 25 000 entradas, e, posteriormente, a súa edición en liña. Na web indícase a data de 1997, mais non sabemos se se trata da data de publicación do dicionario na rede ou do dicionario en formato físico. Se recorremos a Internet Archive, a primeira captura dispoñíbel data do 22 de xuño de 2008 (Real Academia Galega 1997). Con estes datos non podemos definir con seguridade a data de publicación da versión en liña do dicionario, mais podémola situar con anterioridade ao 22 de xuño de 2008. Tratábase, ademais, dun dicionario sen actualizar con respecto ao cambio normativo de 2003. Desde 2005 está publicada a versión en liña do Dicionário Estraviz, que segue a norma AGAL e que na actualidade conta con máis de 129 000 entradas (Estraviz / Durão 2005 - ... a) / (Estraviz / Durão 2005 - ...b). Por outra banda, segundo a data de inicio do seu contador de visitas, o Dicionario Ir Indo estaba dispoñíbel na rede, cando menos, desde o 23 de abril do 2008. Este dicionario, que posteriormente sería coñecido  como Digalego, incluía xa os cambios normativos acordados en 2003 (Ir Indo Edicións 2008a). Esta editora tamén publicou en liña a Enciclopedia Galega Universal (EGU), dispoñíbel desde xullo de 2008 na rede, aínda que en outubro de 2010 o acceso deixou de ser gratuíto para o público en xeral, igual que no caso do dicionario. En 2011 a Consellería de Educación e Ordenación Universitaria facilitou o acceso gratuíto ás ferramentas para o profesorado (El País 2008) / (Fernández 2010) / (Galicia Confidencial 2011) / (Ir Indo Edicións 2008b). Así as cousas, desde 2010 non existía na rede ningún dicionario completo, actualizado e de acceso público e gratuíto na normativa oficial. Non sería até 2012 cando a Real Academia Galega crearía o portal realacademiagalega.org (accesíbel tamén actualmente desde o enderezo academia.gal) con recursos diversos entre os que se atopa un novo dicionario actualizado e ampliado (Real Academia Galega 2012). Por outra banda, cómpre facermos unha referencia importante á Galipedia, a Wikipedia en galego, un proxecto que bota a andar o 8 de marzo de 2003, só dous anos despois do nacemento da Wikipedia (Colaboradoras/es da Galipedia 2014a). Este proxecto colaborativo é unha boa mostra da demanda da existencia dunha obra deste tipo na rede, pois en 2014 a Wikipedia en galego sitúase no posto 47 de 287 na clasificación das Wikipedias por número de artigos, e no 34 na clasificación de falantes por artigo (Colaboradoras/es de Meta 2014a) / (Colaboradoras/es de Meta 2014b). Nestas mesmas datas, o Galizionario, dicionario colaborativo asociado á Wikipedia creado tamén en 2003, contaba con máis de 42 000 entradas e situábase no posto 42 de 171 por número de entradas (Colaboradoras/es de Meta 2014c). Para alén destes proxectos, na actualidade o galego conta con ferramentas lexicográficas de diferente tipo, tanto pensadas para o público en xeral (por exemplo, o Dicionario de pronuncia da lingua galega (Regueira 2010 - ...)) coma para a investigación (coma os diversos recursos que podemos consultar no Recursos Integrados da Lingua Galega (SLI / Grupo TALG / ILG 2006 - ...)), e que sería imposíbel detallar neste traballo. 

No caso do maorí é probábel que se publicasen algúns vocabularios semellantes ao de galego.org antes da chegada do novo século, mais non fomos quen de localizar ningún. A obra lexicográfica de máis antiga publicación na rede que detectamos foi o Ngata Dictionary, dispoñíbel na rede cando menos desde 2002 (Learning Media 2002? - …) / (Learning Media 2002). Trátase dun dicionario bilingüe inglés - maorí - inglés que só achega a forma equivalente na outra lingua acompañada de exemplos. Este dicionario está baseado na obra do mesmo nome iniciada por Hōri Mahue Ngata e rematada polo seu fillo Whai Ngata, inicialmente publicada en formato físico en 1993 (Ngata 2013). En 2003 publicaríase o Māori Dictionary, un dicionario que permite buscas en inglés e maorí e que, para alén de achegar o termo equivalente, inclúe tamén e definicións e exemplos, e permite restrinxir as buscas segundo diferentes criteriors. Trátase dun dicionario en liña que recompila diversas obras lexicográfica da lingua maorí (Moorfield 2003 - ...). En 2006 a Victoria University of Wellington publicou na rede, no marco do proxecto New Zealand Electronic Text Collection, o dicionario inicialmente publicado por Herbert W. Williams en 1957, A Dictionary of the Maori Language, un dicionario con lemas en maorí e definicións en inglés. Con todo, só contén o texto dixitalizado, non permite buscas nin filtrar os resultados empregando criterio ningún (NZETC 2006). Cando menos desde 2011 está dispoñíbel Maori word, un dicionario que permite facer buscas en inglés para obter o termo maorí equivalente (Maori word 2011). En 2010 rexistramos as primeiras capturas do do Papakupu Pūtaiao, un dicionario de ciencia que permite buscas en maorí e inglés, mais que, a diferenza dos anteriores, presenta un uso maioritario da lingua maorí (Ministry of Education 2010). Este dicionario forma parte dun portal do Ministry of Education neozelandés, Te Kete Ipurangi (TKI), en que o uso do maorí é bastante alto se o comparamos con outras páxinas semellantes. Con todo, este non é o único dicionario específico, cando menos desde 2011 tamén está dispoñíbel o Te Reo Pāngarau, un dicionario bilingüe de matemáticas que presenta a peculiaridade de nos permitir escoitar a pronuncia das formas maorís (Te Reo Pāngarau 2011). Cómpre indicar que ningunha destas obras indica o número de lemas que inclúe. Por outra banda, canto ás obras lexicográficas colaborativas, a versión maorí da Wikipedia foi creada en 2004, tres anos despois da creación do proxecto global (Zachte 2014). En outubro de 2014 contaba con máis de 7000 artigos, que a sitúan no posto 137 de 287 en relación coas outras linguas presentes na Wikipedia. A lingua maorí non se atopa na listaxe de número de falantes por artigo na Wikipedia en que si está o galego (20,1 falantes / artigo). Con todo, se temos en conta que o número de falantes con fluidez en maorí está entre 30 e 50 000 obtemos unha media de entre 4,25 e 7,01 falantes por artigo, o que a colocaría entre os postos 11 e 17, moi por riba do posto 34 da Galipedia. Se temos en conta só as persoas con competencia pasiva (148 000) a media ascendería a 20,94, case á par do galego; 84,76 falantes por artigo sería a media se temos en conta toda a poboación maorí (599 000 persoas) (Colaboradoras/es de Meta 2014a) / (Colaboradoras/es de Meta 2014b). Estes datos parecen indicar que a comunidade de persoas editoras da Wikipedia con competencia na lingua maorí é moi activa, cando menos, case tanto coma a comunidade galega se temos en conta as persoas con competencia pasiva, un indicio de que existe unha demanda importante por parte das persoas falantes de maorí para que se poida acceder ao coñecemento na rede na súa lingua. A versión maorí do Wikitionary iniciouse en 2005 e en outubro de 2014 contaba só con 194 artigos, o que a sitúa no posto 133 das 171 linguas con Wikitionary (Colaboradoras/es de Meta 2014c) / (Colaboradoras/es do Wiktionary 2014). Atopamos tamén outras ferramentas máis especializadas, coma o Polynesian Lexicon Project Online, un dicionario comparativo das linguas polinesias dispoñíbel na rede desde 2011 (Greenhill / Clark / Biggs 2010 - ...), mais este tipo de ferramentas son moito máis escasas que no caso galego. 

Cómpre indicar que as obras lexicográficas en liña máis importantes das dúas linguas contan con aplicacións para dispositivos móbiles, tal é o caso do Dicionario da Real Academia Galega e do Maori Dictionary. Con todo, atopamos unha importante diferenza: mentres que a primeira é gratuíta a segunda é de pagamento, algo que, ao noso entender, non axuda a mellorar a crítica situación da lingua maorí, aínda que os prezos das aplicacións sexan baixos (NZ$4,99 / 3,09€ para iPhone e iPad e NZ$5,25 / 3,25€ para Android) (AUT University 2014a) / (AUT University 2014b). 

Correctores

Os correctores ortográficos e gramaticais son ferramentas moi importantes para mellorar a competencia lingüística e, en consecuencia, para combater a inseguridade. O galego conta con correctores ortográficos para as principais suites ofimáticas, privativas e libres. No primeiro caso, os correctores ortográficos desenvoltos por imaxin|software permítennos empregalos nas principais versións de Microsoft Word (2000, Xp, 2003, 2007 e 2010) e en diferentes sistemas operativos (Windows XP, Windows Vista, Windows 7 e MAC) (imaxin|software) / (Secretaría Xeral de Política Lingüística). Canto a plataformas libres, o galego conta co Corrector ortográfico de hunspell para galego, válido para LibreOffice, OpenOffice, Mozilla Firefox e Thunderbird e Google Chrome (Proxecto Trasno 2012); e con Golfiño, un corrector que vai alén da ortografía, pois tamén contempla aspectos gramaticais (Colaboradores/as do Wiki de Mancomún 2009). Tamén está dispoñíbel o corrector en liña OrtoGal, que nos permite inserir texto e comprobar erros (SLI 2006 - 2012), e mesmo contamos cunha aplicación para unha linguaxe non sexista: Exeria (imaxin|software / Tagen Ata 2009). No caso maorí o proxecto Te Ngutu Kura Free Māori Spell Checker desenvolveu correctores semellantes aos existentes para o galego. Así, a lingua maorí conta con correctores para as principais versións de Microsoft Office e para boa parte dos sistemas operativos de Microsoft (desde Windows 95 até Windows 7), así como para algunhas versións de Microsof Works. Conta tamén con correctores para navegadores, non só para Mozilla Firefox e Google Chrome, senón tamén para Internet Explorer. Para alén disto, este proxecto tamén se ocupa doutras cuestións relacionadas coa lingua maorí, como as necesidades de adaptación dos teclados para poder escribir de xeito doado os macrons (¯) que permiten sinalar as vogais longas existentes nesta lingua (Taiuru 2001). 

A situación do galego e do maorí parece semellante neste eido, aínda que é certo que cumpriría unha análise máis detallada dos diferentes correctores para podermos afirmar isto con seguridade (número de termos que inclúen os seus dicionarios etc.). Para alén disto, consideramos especialmente positiva a existencia de correctores para os principais navegagores, algo moi importante na actualidade, xa que os navegadores son o marco en que xeramos moitos dos nosos textos na rede (mensaxes de correo electrónico, mensaxes en redes sociais etc.).

Tradutores automáticos

Os tradutores automáticos son unha importante ferramenta pasa a visibilización dunha lingua dominada na rede. Así, por exemplo, unha tradución automática permítenos entender a idea xeral dun texto en maorí, aínda sen sabermos esta lingua, dun xeito barato e rápido. Para alén disto, tamén poden ser empregados como ferramentas auxiliares na aprendizaxe dunha nova lingua. Con todo, cómpre sermos sempre conscientes de que a tradución automática, no seu estado de desenvolvemento actual, non é perfecta, e aínda se precisa unha revisión por parte dunha persoa con alta competencia na lingua meta para que o resultado sexa aceptábel.

No caso do galego, no 2005 o Instituto Cervantes puxo a disposición do público o un servizo de tradución automática que pretendía facilitar a tradución entre as diferentes linguas do Estado español. Con todo, non sería até o ano 2006 cando se incluiría o galego neste tradutor, que pecharía a finais de 2013 por considerar que existían xa na rede un número suficiente de ferramentas similares (Instituto Cervantes). Tamén é en 2006 cando se presenta o tradutor de código aberto OpenTrad, cunha finalidade semellante á do tradutor do Instituto Cervantes, mais que co tempo iría incluíndo máis linguas que as do Estado español nos pares dispoñíbeis (imaxin|software 2010) / (Vieiros 2006). Ao ano seguinte a Xunta de Galicia convocaría un concurso público para a elaboración dun tradutor automático galego – español e galego – inglés – galego. Grazas a esta convocatoria nacería o tradutor automático da Xunta de Galicia. Na versión actual non se indica a data en que se puxo a disposición do público, mais a captura máis antiga de Internet Archive data de xuño de 2008 (Vieiros 2007) / (Secretaría Xeral de Política Lingüística 2008). Finalmente, en 2009 Google incluiría o galego dentro das linguas dispoñíbeis en Google Translate, o que implica un importante avance nas combinacións posíbeis para a tradución automática do galego, pois a fins de 2014 este tradutor conta xa con 80 linguas dispoñíbeis, polo que un texto en galego pode ser traducido a ou desde 79 linguas diferentes. Cómpre indicarmos que isto é posíbel porque se emprega o inglés como lingua intermediaria, mais no caso galego hai unha segunda lingua intermediaria: o portugués. Así as cousas, un texto galego tradúcese ao portugués, do portugués ao inglés e do inglés a calquera das outras linguas meta, e viceversa . No caso da lingua maorí, non fomos quen de detectar tradutor automático ningún anterior a 2013, só dicionarios bilingües. En decembro de 2013 publícase a versión número 36 de Google Translate, que inclúe por primeira vez a lingua maorí, o que a sitúa no mesmo lugar que o galego en canto ao número de combinacións de tradución posíbeis, aínda que sete anos máis tarde do xurdimento do primeiro tradutor automático entre o galego e outra(s) lingua(s) (Colaboradoras/es da Wikipedia, the free encyclopedia 2014) / (Google Translate). 

Outros recursos

Para alén dos recursos máis básicos, coma os dicionarios, correctores e tradutores que vimos de analizar, existen na rede outro tipo de recursos destinados a axudaren na aprendizaxe destas dúas linguas dominadas e / ou a melloraren a súa situación. O galego conta con numerosos materiais de todo tipo neste eido, unha pequena mostra é o Kit para a normalización lingüística hospedado no sitio web do Consello da Cultura Galega (Medín / Pérez / Mayo 2013). No caso da lingua maorí tamén podemos atopar listaxes de recursos coma OLAC resources in and about the Maori language (OLAC 2014) ou Reo Māori resources (TKI) mais, coma no caso galego, podemos atopar moitos outros na rede, aínda que é certo que o número parece menor.  

Dentro desta grande variedade de recursos, consideramos que poden ser especialmente interesantes os cursos dispoñíbeis en liña para aprendermos estas linguas. Canto ao galego, é de especial interese o curso égalego (CESGA 2002), un curso multimedia pensado para a autoaprendizaxe por parte de falantes de español. Outro dos cursos que podemos atopar na rede é o Curso de galego práctico, aínda que só se limita á exposición de contidos divididos por temas (Lizancos). No caso da lingua maorí atopamos cursos coma Online Maori Laguage Course (maori.org.nz b) ou Te Pūmanawa, un curso multimedia que tamén conta con aplicacións para as principais plataformas móbiles (Māori Multimedia 2013). Trátase dun curso moi interesante para un primeiro achegamento á lingua maorí a partir do inglés, mais que presenta unha importante barreira: a pesar de dispoñer dunha versión de proba gratuíta, a versión completa do curso ten un custo de NZ$300 (uns 186€), algo que, sen dúbida, reduce moito o seu alcance potencial. Chama a atención que non xurdise ningún MOOC (curso masivo aberto en liña) destinado á aprendizaxe do galego e do maorí, pois trátase dun tipo de cursos en auxe (aínda que é certo que teñen unha taxa de abandono moi alta), que facilitarían un primeiro achegamento a estas linguas con vantaxes máis alá dos contidos multimedia que xa achegan os cursos existentes, xa que a interacción entre o alumnado e entre o alumnado e o profesorado, especialmente a través de foros, enriquecería moito unha experiencia deste tipo. Con todo, existen iniciativas quizais máis interesantes que os MOOCs para a aprendizaxe de linguas, como é o caso de Duolingo, unha plataforma que permite aprender novas linguas ao tempo que se contribúe á tradución de contidos da rede. Duolingo destaca non só pola flexibilidade que permite, senón por seren os seus cursos moi completos, pois podemos afondar en todas as competencias lingüísticas (tamén nas orais), adaptándose ao noso nivel e tendo en conta tamén o tempo que pasamos sen practicar. Os cursos están deseñados para teren en conta os comentarios e valoracións das persoas usuarias, polo que melloran constantemente. Para alén disto, as primeiras avaliacións indican que é un método moi efectivo para a aprendizaxe de idiomas (Vesselinov / Grego 2012). Aínda que de momento só conta con cursos estábeis para linguas hexemónicas, a creación de cursos deste tipo para as linguas dominadas eliminaría moitas barreiras para as persoas que quixesen iniciarse na súa aprendizaxe, ademais de contribuír á súa normalización. 

Localización de software

O uso de software de diferente tipo volveuse algo cotián para unha boa parte da poboación, de aí que a presenza ou ausencia dunha lingua neste eido é tamén un importante elemento para a súa (in)visibilización. Para analizarmos esta cuestión consideramos que é necesario distinguir entre dous tipos de software: o privativo e o libre. Esta distinción é importante porque no primeiro caso cómpre pedirlle permiso á persoa ou empresa propietaria para podermos realizar a tradución, mentres que no segundo podemos iniciar a tradución do software e poñérmola a disposición da comunidade sen pedírmoslle permiso a ninguén5 . Na actualidade, tanto o galego coma o maorí están presentes como opción lingüística nas últimas versións de Windows, o sistema operativo privativo máis difundido, e tamén noutros produtos de Microsoft tan empregados coma Microsoft Office. Con todo, este software non incorpora por defecto o galego e o maorí, senón que é preciso descargar e instalar a tradución unha vez instalado o software. Esta posibilidade está dispoñíbel para o sistema operativo de Microsoft desde o 2004 no caso galego, e desde o 2005 no caso maorí (Keane 2012b) / (Colaboradoras/es da Galipedia 2014b).  

Canto ao software libre, existen fondas diferenzas entre o galego e o maorí. No primeiro caso, xa nos anos 90 do século XX se comezaran a realizar as primeiras traducións, mais destaca o ano 1999, cando as persoas dedicadas á localización de software libre ao galego comezan a se coordinar, iniciando o que hoxe coñecemos como Proxecto Trasno, unha asociación desde a que se coordinan os proxectos de localización máis importantes. Grazas ao traballo destas persoas hoxe podemos contar cunha gran cantidade de software de todo tipo en galego: desde sistemas operativos (coma Ubuntu), até aplicativos  que van desde as ferramentas ofimáticas máis usuais (LibreOffice) até ferramentas máis específicas como editores gráficos (InKscape) ou de son (Audacity) (Fernández 2008: 6) / (Proxecto Trasno). Neste caso, a diferenza do que acontecía co software privativo, o galego aparece como lingua por defecto á mesma altura que as demais á hora de realizar a instalación, polo que non é unha lingua de segunda. No caso maorí, aínda que atopamos software libre nesta lingua, a cantidade de software dispoñíbel é menor que a dispoñíbel en galego. Por exemplo, se revisamos o estado das traducións das últimas versións de Ubuntu, comprobamos que o galego está sempre entre as vinte primeiras linguas segundo o número de cadeas traducidas, mais o maorí case non conta con cadeas traducidas (Launchpad 2014). Tampouco atopamos en maorí aplicativos libres tan coñecidos coma o navegador Mozilla Firefox (Mozilla Firefox 2014) ou a suite ofimática LibreOffice (LibreOffice 2014).  

Así as cousas, parece que o maorí si é quen acadar a localización de software privativo ao mesmo nivel que o galego, algo para o que é necesario convencer as empresas propietarias. Porén, non parece ter a mesma capacidade para que xurdan grupos de localización semellantes aos galegos, que consigan, co seu traballo voluntario, poñer a disposición da comunidade un amplo abano de software na súa lingua. Este dato contrasta co esforzo que si parece estar a facer a comunidade de falantes de maorí noutros proxectos abertos coma a Wikipedia, como xa mencionamos. Con todo, a edición da Wikipedia é unha tarefa máis doada que a localización de software, que require un maior esforzo para a coordinación e a xestión das localizacións. É posíbel que isto, unido a un número moi reducido de falantes, incida nas grandes diferenzas que detectamos entre o galego e o maorí canto á localización de software libre. En calquera caso, a existencia dunha comunidade relativamente activa na Wikipedia indica unha demanda de contidos en maorí que, quizais, faga xurdir no futuro equipos de localización de maior entidade.  

A loita por un dominio propio

O aumento do número de computadores conectados a internet fixo que fose necesaria a organización dos seus enderezos, que se compoñían dunha secuencia numérica denominada enderezo IP (Internet Protocol). Esta é a razón por que se desenvolveu, en 1983, o Domain Name System (DNS), que permitía traducir os enderezos IP a palabras máis doadas de entender, memorizar e atopar: os nomes de dominio (por exemplo http://192.0.32.10 > http://exemplo.com). Un dos elementos deste novo esquema son os dominios de nivel superior, situados ao final do enderezo (.com, .org, .net, .es, .nz etc.). Estes dominios permítennos clasificar os nomes de dominio segundo diferentes criterios (localización xeográfica, tipo de institución etc.). Así as cousas, os dominios de nivel superior volvéronse un importante factor para a (in)visibilidade de diferentes colectivos na rede, de aí que as culturas e linguas dominadas reclamen un dominio propio. Con todo, non é un camiño doado. A xestión destes dominios correspóndelle a un organismo sen fins lucrativos, a ICANN (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers), que é quen decide se aproba ou non a creación dun novo dominio. Boa parte das culturas e linguas dominadas están asociadas a unha zona xeográfica máis ou menos concreta, o que pode facer que a súa primeira reivindicación sexa a dun dominio xeográfico de nivel superior, como foi o caso de .ct para Cataluña. A ICANN baseouse no estándar ISO 3166, que lle aplica un código de dúas letras a diferentes territorios do mundo, mais non se amosou favorábel a recoñecer outros dominios xeográficos semellantes para territorios non contemplados por esa norma. Por esta razón, iniciativas coma a catalá optaron por outra vía: solicitar un dominio de tres caracteres para representar a lingua e a cultura catalás na rede, unha vía que resultou ser máis produtiva, pois en 2005 conseguiuse a aprobación do dominio .cat, que abriu o camiño para que outras iniciativas semellantes tivesen éxito (Gerrand 2008). Así, en 2013 a ICANN aprobou o dominio .gal para a representación da lingua e a cultura galegas na rede, xunto con outros dominios semellantes. Estas consecucións son un importante avance para a visibilidade das linguas e culturas dominadas en internet, mais non pechan a porta a continuar loitando por un dominio xeográfico de nivel superior de dous caracteres, como sería o .ct para Cataluña ou o .gz para Galiza (Asociación Puntogal). 

A cultura maorí conta na actualidade con dous dominios de segundo nivel, maori.nz (para calquera persoa, organización ou temática maorí) e iwi.nz (restrinxido só ás tribos maorís, é o que se denomina un dominio moderado), os dous subordinados ao dominio de nivel superior asignado a Nova Zelandia, .nz. A cultura maorí conseguiu estes dous dominios de segundo nivel grazas ao traballo da New Zealand Māori Internet Society. En 2007 esta mesma asociación propuxo a implantación dun sistema bilingüe de dominios de segundo nivel, isto é, que todos os dominios de segundo nivel subordinados a .nz, actualmente en inglés, tivesen o seu equivalente en maorí (por exemplo, que existise .shool.nz á par de .kura.nz). Desde esta mesma organización tamén se propuxo a creación de dominios de nivel superior para a lingua e cultura maorís, coma .māori ou .aotearoa, e mesmo un dominio xeográfico de nivel superior e dous caracteres para Nova Zelandia, mais baseado no seu nome maorí: .aa (Aotearoa) (Keane 2012b). Aínda que o colectivo maorí non conseguiu no momento de escribir este artigo ningunha destas aspiracións, coidamos que a aprobación do dominio .cat, e posteriormente o dos dominios aprobados en 2013 para a representación de culturas e linguas na rede (entre os que se atopa o .gal), supoñen un importante precedente para que colectivos coma o maorí acaden un dominio propio de primeiro nivel, algo que tería unha influencia moi positiva para a visibilidade da lingua e a cultura maorís na rede.  

Conclusións

Con este traballo intentamos realizar unha aproximación comparativa á situación do galego e do maorí na rede. As limitacións de espazo e a gran cantidade de materias que podemos atopar na rede non nos permiten realizar unha comparación sistemática, mais si que puidemos seleccionar aspectos concretos (os que ao noso xuízo consideramos máis relevantes) para realizarmos unha primeira aproximación comparativa, que cumpriría completar con estudos máis pormenorizados. Comprobamos que as culturas e as linguas galegas e maorís, aínda sendo as dúas subordinadas a outras hexemónicas, atópanse, en situacións moi diferentes: mentres que no caso galego a situación actual é negativa, consideramos que no caso maorí é realmente crítica. Esta situación reflíctese dalgún xeito na rede, mais as propias características deste espazo de comunicación permiten que os esforzos por reverter a situación se poidan coordinar mellor, ao tempo que se fan máis visíbeis. Basil Keane (2012b) indícanos que, aínda que o colectivo maorí presenta un menor uso da rede que outros colectivos neozelandeses, existe unha minoría activa que traballa para a visibilización da súa lingua e da súa cultura na rede, algo que nós comprobamos ao analizarmos os datos referentes á Wikipedia. Do mesmo xeito, consideramos que no caso galego existe unha minoría moi activa que traballa en diferentes proxectos coa finalidade de situar a lingua e a cultura galegas á par doutras linguas, entre os que analizarmos a edición da Wikipedia e a localización de software libre, mais son moitas outras as iniciativas que podemos atopar na rede. Os resultados acadados por estas dúas minorías activas son moi diferentes: no caso galego a actividade é moito maior e, para alén disto, vai sempre ligada ao uso da lingua; mentres que no caso maorí detectamos unha actividade menor e moito máis desvinculada da lingua maorí. Con todo, cómpre non subestimar os esforzos do colectivo maorí, moito máis pequeno que o galego, e que se volve aínda máis reducido se só temos en conta as persoas con competencia na lingua maorí. Así as cousas, pode que algún día a rede chegue a ser un fervedoiro de iniciativas a prol da cultura e da lingua maorís ao mesmo nivel que o é hoxe para as galegas, ao tempo que pode que siga a ser cada vez un espazo máis importante para traballar a prol da lingua e da cultura galegas. Porén, como indicamos ao inicio, cómpre estarmos sempre alerta, a rede tal e como foi concibida supón un importante perigo para o poder estabelecido, que non dubidará en empregar todos os seus recursos para atacar a neutralidade, estabelecer a censura ou exercer a espionaxe. Unha rede coma internet pode ser unha gran oportunidade para acadarmos un mundo máis xusto en todos os sentidos, e tamén no lingüístico, mais cómpre aprendermos a lle dar un bo uso e mantermos os ollos ben abertos para non permitirmos que nola arrebaten. 

Referencias bibliográficas

AETG (Asociación de Enxeñeiros de Telecomunicacións de Galicia) (2008 - ...): “ataque distribuído de denegación de servizo”, DiGaTIC. Dispoñíbel en http://digatic.org/gl/node/5120 [consult. 30.10.2014]. 

Alia, V. (2012): The New Media Nation: Indigenous Peoples and Global Communication. New York; Oxford: Berghahn Books. Dispoñíbel en http://books.google.co.nz/books?id=ypZ3u09kPsYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false (previsualización) [consult. 22.10.2014].  

Asociación Puntogal: “Que é Puntogal?”. Dispoñíbel en http://www.puntogal.org/xeral.php?txt=arbore_web2&lg=gal [consult. 30.10.2014]. 

Atkinson. A. S. (1892): “What is a Tangata Maori?”, The Journal of the Polynesian Society Vol.1, Nº 3, 133-136. Dispoñíbel en http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1%2C_No._3%2C_1892/What_is_a_Tangata_Maori%3F_by_A._S._Atkinson%2C_p133-136?action=null [consult. 10.10.2014]. 

AUT University (2014a): Te Reo Māori (App Store on iTunes). Dispoñíbel en https://itunes.apple.com/nz/app/id377136638?mt=8 [consult. 30.10.2014]. 

AUT University (2014b): Te Reo Māori (Android Apps on Google Play). Dispoñíbel en https://play.google.com/store/apps/details?id=com.auttereomaori&hl=en [consult. 30.10.2014]. 

Castelao, A. D. Rodríguez (2001): Sempre en Galiza. A Coruña: La Voz de Galicia. 

Castells, M. (2013): “Internetfobia”, La Vanguardia. Dispoñíbel en http://www.caffereggio.net/2013/06/01/internetfobia-de-manuel-castells-en-la-vanguardia/ [consult. 28.10.2014].  

CESGA (2002): égalego. Dispoñíbel en http://e-galego.cesga.es/inicio.htm [consult. 30.10.2014]. 

Ciberirmandade da Fala (2007): Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20070208065811/http://www.ciberirmandade.org/sitio2005/ (captura do 08.02.2007) [consult. 22.10.2014].  

Colaboradoras/es da Galipedia (2013): “Blogomillo”, Galipedia, a Wikipedia en galego. Dispoñíbel en http://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Blogomillo&oldid=3020947 [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es da Galipedia (2014a): “Wikipedia:Actualidade”, Galipedia, a Wikipedia en galego. Dispoñíbel en https://gl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Actualidade [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es da Galipedia (2014b): “Windows XP”, Galipedia, a Wikipedia en galego. Dispoñíbel en http://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Windows_XP&oldid=3289087 [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es da Wikipedia, the free encyclopedia (2014): “Google Translate”, Wikipedia, the free encyclopedia. Dispoñíbel en https://en.wikipedia.org/wiki/Google_Translate [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es de Meta (2014a): “List of Wikipedias”, Meta, discussion about Wikimedia projects. Dispoñíbel en http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias&oldid=9524886 [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es de Meta (2014b): “List of Wikipedias by speakers per article”, Meta, discussion about Wikimedia projects. Dispoñíbel en http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=List_of_Wikipedias_by_speakers_per_article&oldid=10327073 [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es de Meta (2014c): “Wiktionary”, Meta, discussion about Wikimedia projects. Dispoñíbel en http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiktionary&oldid=7349601 [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es do Wiktionary (2014): Wiktionary, Te Papakupu Wātea. Dispoñíbel en http://mi.wiktionary.org/w/index.php?title=Hau_Kāinga&oldid=7634 [consult. 30.10.2014]. 

Colaboradoras/es do Wiki de Mancomún (2009): “Golfiño. Corrector gramatical para OpenOffice.org”, Wiki de Mancomún. Dispoñíbel en http://wiki.mancomun.org/index.php?title=Golfi%C3%B1o._Corrector_gramatical_para_OpenOffice.org&oldid=6047 [consult. 30.10.2014]. 

Contreras, M. (2014): “La censura de internet ya es una realidad en Reino Unido”, FayerWayer Dispoñíbel en http://www.fayerwayer.com/2014/01/la-censura-de-internet-ya-es-una-realidad-en-reino-unido [consult. 28.10.2014]. 

Dans, E. (2010): “Capítulo 5. Introducción a la red. La neutralidad de la red”, Todo va a cambiar. Dispoñíbel en http://www.todovaacambiar.com/capitulo-5-introduccion-a-la-red-la-neutralidad-de-la-red [consult. 28.10.2014].  

Davis, D. / Solomon, M. (2014): “Moriori”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en: http://www.TeAra.govt.nz/en/moriori [consult. 17.10.2014]. 

Derby, M. (2014): “Waitangi Tribunal – Te Rōpū Whakamana”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/waitangi-tribunal-te-ropu-whakamana [consult. 1 16.10.2014]. 

El País (2008): “Versión 'web' da Enciclopedia Galega Universal”. Dispoñíbel en http://elpais.com/diario/2008/07/11/galicia/1215771504_850215.html [consult. 30.10.2014]. 

Estraviz, I. A. (dir.) / Durão, C. (dir.) (2005 - ...b): “Acerca do e-Estraviz”, Dicionário Eletrónico Estraviz. Dispoñíbel en http://www.estraviz.org/acerca-de.php [consult. 30.10.2014]. 

Estraviz, I. A. (dir.) / Durão, C. (dir.) (2005 - ...b): “Professor Estraviz”, Dicionário Eletrónico Estraviz. Dispoñíbel en http://www.estraviz.org/professor-estraviz.php [consult. 30.10.2014]. 

Ethnologue (2013): “Maori”. Dispoñíbel en https://www.ethnologue.com/language/mri/view [consult. 22.10.2014].  

Fernández Montecelo, M. A. (2008): “Software libre e linguas minorizadas. O Proxecto Trasno”. Dispoñíbel en https://www.dropbox.com/s/j9b9n49udg9ur3a/Software%20libre%20e%20linguas%20minorizadas.pdf?dl=0 [consult. 30.10.2014]. 

Fernández, M. (2010): “O Dicionario de Galego de Ir Indo pasará a ser de pagamento en outubro”, Código Cero - Diario Tecnolóxico de Galicia. Dispoñíbel en http://codigocero.com/O-Dicionario-de-Galego-de-Ir-Indo,13539 [consult. 30.10.2014]. 

galego.org (1997). Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/19970327010936/http://www.galego.org/ (captura do 27.03.1997) [consult. 22.10.2014]. 

Galicia Confidencial (2011): “O Digalego e a EGU, gratis para os mestres”. Dispoñíbel en http://www.galiciaconfidencial.com/nova/7258.html [consult. 30.10.2014]. 

Gerrand, P. (2008). “A posibilidade de conseguir o dominio .gal para apoiar mundialmente a cultura galega, unha visión desde as Antípodas”, en Lorenzo Modia, M. J. / Boland Osegueda, R. C. (Eds.), Australia e Galicia: vencendo a tiranía do afastamento = Australia and Galicia: defeating the tyranny of distance (181 – 205). A Coruña: Xunta de Galicia, Secretaría Xeral de Emigración; Australia: Antípodas Monographs.  

González, M. (2014): “Seis consecuencias esperables de la aprobación del Canon AEDE”, Xataka. Dispoñíbel en http://m.xataka.com/aplicaciones-y-servicios/seis-consecuencias-esperables-de-la-aprobacion-del-canon-aede [consult. 28.10.2014]. 

Google Translate: “Find out how our translations are created”. Dispoñíbel en https://translate.google.com/about/intl/en_ALL [consult. 30.10.2014]. 

Greenhill, S. J. / Clark, R. / Biggs, B. (2010 - ...): Pollex Online. Dispoñíbel en http://pollex.org.nz [consult. 30.10.2014]. 

Hawaiiki to Hawaiiki - The Maori people of Aotearoa / New Zealand. Dispoñíbel en http://www.maaori.com [consult. 22.10.2014].  

Higgins, R / Keane, B. (2013 - 2014): “Te reo Māori – the Māori language”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/te-reo-maori-the-maori-language [consult. 16.10.2014]. 

Howe, K. R. (2012): “Ideas of Māori origins - 1880s–1970s: Moriori origins; the Great Fleet”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.teara.govt.nz/en/ideas-of-maori-origins/page-1 [consult. 10.10.2014]. 

IGE (2014): “Poboación en vivendas familiares de 5 ou máis anos segundo o coñecemento do galego”. Dispoñíbel en http://www.ige.eu/igebdt/esqv.jsp?ruta=verTabla.jsp?OP=1&B=1&M=&COD=6901&R=9915[12]&C=0[all]&F=&S=1:2011&SCF= [consult. 22.10.2014].  

imaxin|software (2010): Tradutor Opentrad - O mellor tradutor de documentos e textos en código aberto. Dispoñíbel en http://www.opentrad.com/gl/inicio [consult. 30.10.2014]. 

imaxin|software / Tagen Ata (2009): Exeria. Dispoñíbel en http://www.exeria.net [consult. 30.10.2014]. 

imaxin|software: Corrector para Office 2000, Xp e 2003. Dispoñíbel en http://www.imaxin.com/corrector2mil3.asp [consult. 30.10.2014]. 

Instituto Cervantes: “Lengua y tecnología”. Dispoñíbel en http://www.cervantes.es/lengua_y_ensenanza/tecnologia_espanol/informacion.htm [consult. 30.10.2014]. 

Ir Indo Edicións (2008a): Dicionario de Galego de Ir Indo. Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20080510163929/http://www.digalego.com/diccionario/html/index.php [consult. 30.10.2014]. 

Ir Indo Edicións (2008b): Enciclopedia Galega Universal Online. Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20080713074541/http://www.egu.es/ (captura do 13.07.2008) [consult. 30.10.2014]. 

Keane, B. (2009): “North Island and South Island”, Signposts - a blog about Te Ara the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://blog.teara.govt.nz/2009/04/23/north-island-and-south-island/ [consult. 10.10.2014].  

Keane, B. (2012a): “Musket wars”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/musket-wars [consult. 10.10.2014].  

Keane, B. (2012b): “Mātauranga hangarau – information technology”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.teara.govt.nz/en/matauranga-hangarau-information-technology/page-1 [consult. 10.10.2014]. 

Keenan, D. (2013): “New Zealand wars - Waikato war: beginnings”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/new-zealand-wars/page-5 [consult. 16.10.2014].  

Land Information New Zealand (LINZ) - Toitū te whenua: “Find Māori Names”. Dispoñíbel en http://www.linz.govt.nz/placenames/find-names/maori-names [consult. 17.10.2014].  

Launchpad (2014): “Translations: Ubuntu”. Dispoñíbel en https://translations.launchpad.net/ubuntu/+translations# [consult. 30.10.2014]. 

Learning Media (2002? - ...): Ngata Dictionary. Dispoñíbel en http://www.learningmedia.co.nz/ngata [consult. 30.10.2014]. 

Learning Media (2002): Ngata Dictionary. Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20020803063038/http://www.learningmedia.co.nz/ngata (captura do 03.08.2002) [consult. 30.10.2014]. 

LibreOffice (2014): “Please select your language”. Dispoñíbel en https://www.libreoffice.org/download/libreoffice-fresh/?type=deb-x86&version=4.3&lang=pick [consult. 30.10.2014]. 

Lizancos Santos, P. (dir.): Curso de galego práctico. A Coruña: La Opinión A Coruña. Dispoñíbel en http://www.laopinioncoruna.es/estaticos/cursogalego/galego.html [consult. 30.10.2014]. 

López García, X. / Calvo Ferreiro, M. D. (2010): Cibermedios, blogs e redes sociais en Galicia 2009. Santiago de Compostela: Grupo de Novos Medios do Departamento de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela. Dispoñíbel en http://www.novosmedios.org/wp-content/uploads/Cib_2009.pdf [consult. 24.10.2014]. 

López, M. (2014): “La FCC vota a favor de la propuesta para las "vías rápidas" de tráfico en la red”, Genbeta. Dispoñíbel en http://www.genbeta.com/actualidad/la-fcc-vota-a-favor-de-la-propuesta-para-las-vias-rapidas-de-trafico-en-la-red [consult. 28.10.2014].  

Maori Culture Online. Dispoñíbel en http://www.culture.co.nz/ [consult. 22.10.2014].  

Māori Multimedia (2013): Te Pūmanawa. Dispoñíbel en http://www.maori.ac.nz/ [consult. 30.10.2014]. 

Maori word (2011). Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20110926062709/http://maoriword.com (captura do 26.09.2011) [consult. 30.10.2014]. 

maori.org.nz a. Dispoñíbel en http://www.maori.org.nz [consult. 30.10.2014]. 

maori.org.nz b: “Online Maori Laguage Course”. Dispoñíbel en http://www.maori.org.nz/cgi-bin/quizzes/quiztest.cgi [consult. 30.10.2014]. 

maorinews.com. Dispoñíbel en http://maorinews.com [consult. 22.10.2014]. 

McIntyre, W. D. (2012): “Self-government and independence”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/self-government-and-independence [consult. 10.10.2014].  

Medín, C. M. / Pérez Magdalena, R. / Mayo Redondo, S. (2013): Kit para a normalización en rede. Dispoñíbel en http://kit.consellodacultura.gal [consult. 30.10.2014]. 

Ministry for Culture and Heritage (2014): “Thomas Kendall with Hongi Hika”, NZHistory, New Zealand history online. Dispoñíbel en http://www.nzhistory.net.nz/media/photo/thomas-kendall-painting [consult. 16.10.2014].  

Ministry of Education (2010): Papakupu Pūtaiao. Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20100308033136/http://putaiao.tki.org.nz/Papakupu-Putaiao (captura do 08.03.2010) [consult. 30.10.2014]. 

Moorfiel, J. C. (2003 - ...): Māori Dictionary. Dispoñíbel en http://www.maoridictionary.co.nz [consult. 30.10.2014]. 

Mozilla Firefox (2014): “Download Firefox in your language”. Dispoñíbel en https://www.mozilla.org/en-US/firefox/all [consult. 30.10.2014]. 

Ngata, W. (2013): “Story: Ngata, Hori Mahue”, Dictionary of New Zealand Biography. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.teara.govt.nz/en/biographies/5n10/ngata-hori-mahue [consult. 30.10.2014]. 

NZETC (2006): A Dictionary of the Maori Language
(Text). Dispoñíbel en http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/name-122722.html [consult. 30.10.2014]. 

Oakley Wilson, J. (2009). “AOTEAROA”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.teara.govt.nz/en/1966/aotearoa [consult. 10.10.2014]. 

OLAC (2014): “OLAC resources in and about the Maori language”. Dispoñíbel en http://www.language-archives.org/language/mri [consult. 30.10.2014]. 

Orange, C. (2012): “Treaty of Waitangi”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/treaty-of-waitangi [consult. 10.10.2014].  

PROEL. “Lengua maorí”. Dispoñíbel en www.proel.org/index.php?pagina=mundo/austrica/austrone/malayopol/oceanico_rem/maori [consult. 10.10.2014]. 

Proxecto Trasno (2012): “Publicamos a nova versión do corrector ortográfico Hunspell do galego, para LibreOffice e OpenOffice”. Dispoñíbel en http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Qcrkqa_ldOAJ:www.trasno.net/2012/10/node240/&client=ubuntu&hl=gl&gl=nz&strip=1 [consult. 30.10.2014]. 

Proxecto Trasno. Dispoñíbel en http://www.trasno.net/ [consult. 30.10.2014]. 

Real Academia Galega (1997): Diccionario da Real Academia Galega. Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20080622163453/http://www.edu.xunta.es/diccionarios/index_rag.html (captura do 22.06.2008) [consult. 30.10.2014]. 

Real Academia Galega (2012): “A Academia presenta o seu Dicionario electrónico”. Dispoñíbel en http://www.realacademiagalega.org/inicio/-/asset_publisher/E4jf/content/a-academia-presenta-o-seu-dicionario-electronico [consult. 30.10.2014]. 

Regueira, X. L. (dir.) (2010 - ...): Dicionario de pronuncia da lingua galega. Dispoñíbel en http://ilg.usc.es/pronuncia [consult. 30.10.2014]. 

Rial, S.G. (2014): “Vinte anos da primera web en galego da historia, obra dun filólogo coristanqués”, La Voz de Galicia. Dispoñíbel en http://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/2014/10/17/vinte-anos-da-primera-web-galego-da-historia-obra-dun-filologo-coristanques/0003_201410C17C11991.htm [consult. 22.10.2014].  

Romero, D. / Vaquero, I. (2001): Da periferia a rede: internet en Galicia. Lingua e contidos. Vigo: Xerais.  

Royal, T. A. C. (2013). “Hawaiki”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.teara.govt.nz/en/hawaiki [consult. 10.10.2014]. 

Secretaría Xeral de Política Lingüística (2008): Tradutor automático. Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20080612064851/http://www.xunta.es/tradutor/ (captura do 12.06.2008) [consult. 30.10.2014]. 

Secretaría Xeral de Política Lingüística. Galgo. Dispoñíbel en http://www.xunta.es/linguagalega/galgo [consult. 30.10.2014]. 

SLI (2006 - 2012): OrtoGal. Dispoñíbel en http://sli.uvigo.es/corrector [consult. 30.10.2014]. 

SLI / Grupo TALG / ILG (2006 - ...): RILG - Recursos Integrados da Lingua Galega. Dispoñíbel en http://sli.uvigo.es/RILG [consult. 30.10.2014]. 

Snowden, E. (2014): “Here's how we take back the Internet” [vídeo], en TED2014. Dispoñíbel en http://www.ted.com/talks/edward_snowden_here_s_how_we_take_back_the_internet [consult. 28.10.2014]. 

soc.culture.galiza. Dispoñíbel en http://vello.vieiros.com/soc.culture.html [consult. 22.10.2014].  

Stallman, R. (2010): Free Software, Free Society: Selected Essays of Richard M. Stallman (2a edición). Boston: Free Software Foundation. Dispoñíbel en http://www.gnu.org/doc/fsfs-ii-2.pdf [consult. 30.10.2014]. 

Tā moko (2001). Dispoñíbel en: https://web.archive.org/web/20010302001710/http://www.tamoko.org.nz/ (captura do 02.03.2001) [consult. 22.10.2014].  

Taiuru, K. (2001): Te Ngutu Kura, Karaitiana Taiuru. Dispoñíbel en http://www.taiuru.maori.nz/te-ngutu-kura/ [consult. 30.10.2014]. 

Taonui, R. (2012): “Ngā māngai – Māori representation”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/nga-mangai-maori-representation [consult. 16.10.2014]. 

Taonui, R. (2013): “Ngā tuakiri hōu – new Māori identities - Early Māori identities”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/nga-tuakiri-hou-new-maori-identities/page-1 [consult. 10.10.2014]. 

Te Reo Pāngarau (2011). Dispoñíbel en https://web.archive.org/web/20110204195634/http://numeracydb.nzmaths.co.nz/maori/Dictionary/ (captura do 04.02.2011) [consult. 30.10.2014]. 

Te Taura Whiri i te Reo Māori - Māori Language Commission a: Language Issues. Dispoñíbel en http://www.tetaurawhiri.govt.nz/english/issues_e/index.shtml [consult. 17.10.2014]. 

Te Taura Whiri i te Reo Māori - Māori Language Commission b: “List of Place Names”, en Māori Language Resources. Dispoñíbel en http://www.tetaurawhiri.govt.nz/english/resources_e/list_placenames.shtml [consult. 17.10.2014]. 

The New Zealand Māori Internet Society. Dispoñíbel en www.nzmis.maori.nz [consult. 22.10.2014]. 

Thompson, A. (2002): “Maori Cyberterrorism Vs LEGO Leads To Reprisals”, Scoop News. Dispoñíbel en http://www.scoop.co.nz/stories/HL0211/S00055.htm [consult. 22.10.2014].  

TKI. “Reo Māori resources”. Dispoñíbel en http://tereomaori.tki.org.nz/Reo-Maori-resources [consult. 30.10.2014]. 

Tomlins-Jahnke, H. (2014a). “Aotearoa ‘Discovered’, ‘Renamed’ and ‘Claimed’” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/6tCIo-Au6Gg [consult. 10.10.2014].  

Tomlins-Jahnke, H. (2014b). “British Crown & Māori Relations’” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/SUExpUGJ7OM [consult. 10.10.2014].  

Tomlins-Jahnke, H. (2014c). “Māori land based economy, Settler Government and the NZ Land Wars” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/R-I_mO83Z94 [consult. 16.10.2014]. 

Tomlins-Jahnke, H. (2014d). “Māori Political Representation” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/6iOm3-99MJ4 [consult. 16.10.2014]. 

Tomlins-Jahnke, H. (2014e). “Pan Tribal Approaches to Self-determination” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/469KJWmhMbE [consult. 16.10.2014]. 

Tomlins-Jahnke, H. (2014f). “European Settlement” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/V_B77X9yqC0 [consult. 16.10.2014]. 

Tomlins-Jahnke, H. (2014g). “Māori Resistance” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/uG2DgpdAuis [consult. 16.10.2014]. 

Tomlins-Jahnke, H. (2014h). “Treaty of Waitangi Claims for Tomorrow” [arquivo de vídeo], Indigenous Studies: Australia and New Zealand (Indig) [curso en liña]. Dispoñíbel en http://youtu.be/hb10ZPLILvY [consult. 16.10.2014]. 

Ugarte. D. de (2005 - 2007): El poder de las redes. Dispoñíbel en http://lasindias.com/el-poder-de-las-redes [consult. 30.10.2014]. 

Vesselinov R. / Grego J. (2012): “Duolingo Effectiveness Study”. Dispoñíbel en http://static.duolingo.com/s3/DuolingoReport_Final.pdf [consult. 30.10.2014]. 

Vieiros (2006): “Preséntase en Barcelona OpenTrad, o primeiro tradutor automático entre as linguas oficiais do Estado”. Dispoñíbel en http://www.vieiros.com/nova/50238/presentase-en-barcelona-opentrad-o-primeiro-tradutor-automatico-entre-as-linguas-oficiais-do-estado [consult. 30.10.2014]. 

Vieiros (2007): “Haberá tradutor automático inglés-galego en liña e de balde”. Dispoñíbel en http://www.vieiros.com/nova/60811/habera-tradutor-automatico-ingles-galego-en-lina-e-de-balde [consult. 30.10.2014]. 

Walker, R. (2014): “Māori studies – ngā tari Māori - Pioneers of Māori studies”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.TeAra.govt.nz/en/maori-studies-nga-tari-maori/page-1 [consult. 16.10.2014]. 

Williamson, H. M. (Minister for Land Information) (2013): “Notice of the Final Determinations of the Minister for Land Information to Assign Official Alternative Geographic Names”, Gazette notice 17/10/2013. Dispoñíbel en http://www.linz.govt.nz/placenames/consultation-decisions/decisions-archive/20131017 [consult. 10.10.2014].  

Wilson, J. (2012 - 2014): “European discovery of New Zealand”, Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Dispoñíbel en http://www.teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-1 [consult. 10.10.2014].  

Zachte, E. (2014): “Wikipedia Statistics Maori”, Wikipedia Statistics. Dispoñíbel en http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaMI.htm [consult. 30.10.2014]. 

Notas

[←1 ] 

Este artigo enmárcase dentro das publicacións resultantes da estadía na Te Whare Wānanga o Waikato / University of Waikato (Kirikiriroa / Hamilton, Aotearoa / Nova Zelandia) financiada cunha bolsa Inditex-UDC 2014.

[←2 ] 

Este artigo non sería posíbel sen o asesoramento de Laura López-Fernández, Convenor, Graduate & International Student Adviser (Spanish) e Director of the Text and Translation Research Unit da Te Whare Wānanga o Waikato / University of Waikato, a quen queremos agradecer a súa axuda.

[←3 ] 

 Este significado é coherente coa mitoloxía maorí, segundo a que as primeiras canoas que chegaron a Aotearoa desde Hawaiki viñeron guiadas por unha gran nube branca polo día e por unha gran nube de luz pola noite (Oakley: 2009).

[←4 ] 

Siglas do inglés distributed denial-of-service 'ataque distribuído de denegación de servizo', un ataque conxunto contra un sistema coa finalidade de o saturar para o facer inaccesíbel (AETG 2008 - ...).

[←5 ] 

O software libre concédelle ás persoas usuarias catro liberdades esencias: a liberdade para executalo, a liberdade para modificalo, a liberdade para distribuír copias e a liberdade para distribuír copias de versións modificadas (Stallman 2010: 3)